Chergeev’s Second Imprisonment (Archival Materials)
- Authors: Kerimov I.A.1,2
-
Affiliations:
- Fevzi Yakubov Crimean Engineering and Pedagogical University
- Marjani Institute of History of the Tatarstan Academy of Sciences
- Issue: Vol 12, No 4 (2025)
- Pages: 144-149
- Section: Literature and language
- Published: 23.12.2025
- URL: https://medbiosci.ru/2313-612X/article/view/381880
- DOI: https://doi.org/10.22378/kio.2025.4.144-149
- EDN: https://elibrary.ru/WNIEFW
- ID: 381880
Cite item
Full Text
Abstract
In February and March of this year, we discovered and copied unique documents related to the interrogation and imprisonment of the classic Crimean Tatar writer Asan Memetoglu Chergeev (1880-1946) in the Central Archives of Crimea. This occurred on April 27, 1931. This event marked the author's second imprisonment. The first was initiated and carried out by the tsarist regime in 1912 for a poem published in Dzhankoy in 1909 under the title “Eshit, mevta ne sevleyur” (“Listen to what the dead man says”).
The documents from 1931 are primarily biographical in nature, revealing interesting details of his private and family life.
This article examines various facts, juxtaposed with the recollections of the writer’s relatives, allowing us to more fully uncover the creative and personal trajectory of Asan Memetoglu Chergeev.
Full Text
Асан Чергеев акъкъындаки кечкен парчамызда 1930 сенелери махкемеге чекильгенини къыскъадан айтып кечкен эдик. Онынъ махсус архивдеки «Дело»сындан ректоратымызнынъ ады иле ялынъыз биографиясынен багълы алякъадар саифелерининъ копиясыны сората ве сымарлаябильдик» денильди [1].
Шимди къолумызда чокъ аз да олса, Къырым архиви тарафындан «Дело»дан ясалгъан копиялар булунмакъта. «Дело»нынъ номери 07214, фонд номери р-4808, опись 1, ады: «Репрессия олунгъан гражданларнынъ «дело»лары коллекциясы».
ГПУ тарафындан ишленген хапс ордерининъ номери 549. Тарихчеси: 27.04.1931. Ордерде акс этильген буйрукъ шудыр: «Биюк-Янкойде яшагъан Чергеев Асан Меметовичнинъ эвинде тинтме япмакъ ве ревизия кечирмек. Весикъа ве китапларыны чекип алмакъ. Дигер мулькюне хапс тамгъасыны вурмакъ. Тинтменинъ нетиджесине дикъкъат этмеден Чергеевни тутукъламакъ!!!»
Къырым ГПУнынъ 27.04. 1931 сенеси чыкъаргъан тутукълама къарарына бинаэн Асан Меметович Чергеев Къырым изоляторында сакъчылар къаравуллыгъында булунаджакътыр.
ГПУнынъ 05.05.1931-де чыкъаргъан буйругъында исе, бойле дениле: Чергеев Асан Мемет СССРден четэльге къачмакъ мерамында ве джемаат арасында антисовет агитациясы алып бармасында сучлана. Бунъа коре къарар чыкъарыла: Джеза Кодекси 58-нджи маддесининъ 10 ве 84 къысымларына эсасланаракъ, Асан Мемет Чергеевни джеза чекмеси ичюн къабаатлы танымакъ!
Къырым ОГПУнынъ 10.05.1931 сенесиндеки отурышында тизильген 5-нджи протоколында дениле ки: «Чергеев Асан Меметовични 5-йыллыкъ муддетле концентрацион лагерине быракъмакъ. Джеза муддети 28.04.1931-ден башланмакъта».
Весикъанынъ сонъунда, бу фаджиалы олайлар ве вакъиалардан 60 йылдан зияде кечкен сонъ, орталыкъта не Чергеев, не де къабри къалмагъанда, яни 22.04.1994 сенеси Къырым Республикасынынъ прокурор ярдымджысы Украинанынъ «Сиясий репрессия къурбанларынынъ реабилитациясы» (17.04.1991.–No 962-XII) Къанунына эсасланып, А. Чергеев реабилитация олунгъаны акъкъында хабер бериле.
Весикъанынъ экинджи къысмы Асан Чергеевнинъ озь элинен толдурылгъан анкетадыр. Бу анкетанынъ меракълы ери шунда ки, усьтюнде вурулгъан мухюрде бойле язы бардыр: «В картотеке РСР ГПУ копии... нет». Яни пек сийрек весикъа олгъанындан гъайры, ресмий копиясы да булунмагъаны къайд олунмакъта.
Анкетанынъ кендиси 28 апрель 1931 сенеси толдурылгъан олып, ичиндекилер шу ашагъыдакилерден ибареттир:
Сойады – Чергеев.
Ады ве бабасынынъ ады – Осан Мемет (ойле язылгъан).
Яшагъан девлети – РСФСР (ойле язылгъан).
Миллети – Татар.
Къайд этильген ери – Къырым, Акъмесджит больгеси, Биюк-Онлар койсовети.
Яшы – 52 яшындам.
Тасили – Окъумышлы, Акъмесджитте татар оджалары мектебинибитирдим. Педагог.
Партияда азалыгъы – Партия азасы дегилим.
Зенааты – Оджам.
Аилевий дурумы – Аилем ёкъ. Айрылыкъта булунмакътайым1.
Догъмушларынынъ булунма ери – Акъмесджит.
Хапс этильген вакъытта, къайда чалыша ве не иле огъраша эди –Слесарь-кустарь. Эдебиятчы.
Девлет хызметинде булунмасы – Офицер оларакъ (поручик рутбесинде) Эски Армияда хызмет эттим.
Мулький дурумы – Ич бир тюрлю мулькюм ёкъ.
Кечинме къайнагъы – Къазанчым озюмнинъ оджалыкъ ве язарлыкъ зенаатымдан.
Сес хакъкъындан махрумлыгъы – Эски Армияда хызметим себебинден сес хакъкъындан махрумдырым.
1917 сенесине къадар не дурумда эди – 1914 сенесине къадар оджалыкъ эттим. Сонъра Эски Армиягъа мобилизация олундым.
Иш ери – Оджалыкъ, язарлыкъ.
1917 сенесинден сонъраки иш ери – 1929 сенесинедже оджалыкъэттим.
Бундан эввель махкемеге чекильдими – Ёкъ2.
Не вакъыт хапс олунды – апрель 28, 1931 с.
Ким тарафындан ве кимнинъ ордери эсасында хапс этильди – Къырым ОГПУсы тарафындан.
Къайсы ерде хапс олунды – Акъмесджит больгеси Биюк-Янкой кою, айны кой совети. Эвимде.
Ким тарафындан соргъу этильди – Ич ким.
Сучу ачыкъландымы ве неде сучланмакъта – Сучум ачыкъланмады.
Хапстан эввельки булунма ери – Биюк-Янкой кою, айны кой совети.
Тутукълангъаннынъ илявеси – Мен 1905 сенеси Одесса Махкеме
Палатасы тарафындан яздыгъым «Эшит, мевта не севлеюр» («Послушай, о чем говорит покойник») брошюрасы ичюн языджы оларакъ къабаатлангъан эдим3.
Ишбу анкетанынъ асыл нусхасыны (оригиналыны) дикъкъатле талиль эткенде, Асан Чергеевнинъ къуршун къалемле язгъан метнинден ачыкъ корюне ки, о, сонъ дередже эеджанлы, къасеветли, шашкъын, гъафлетте, бельки де котекленген алда эди. Онынъ шу ердеки язы усулы, язысынынъ характери чокъ къалабалыкъ, эп къыскъартылып-къыскъартылып язылгъандыр ки, зорле окъулмакъта. Атта берген малюматларда къалабалыкълар, анълашылмамазлыкълар да булунмакъта. Адыны биле «Асан» ерине «Осан» деп яза, яшагъан девлетини «СССР» ерине «РСФСР» оларакъ, нешир эткен эсерини 1909 сенеси ерине 1905 деп бермекте ве Одесса Махкеме Палатасы тарафындан махкемеге чекильгенини де 1905 сенеси оларакъ косьтермекте. Акъикъатта исе, 1905 сенеси махкемеге, яни китап нешир этильмезден эввель, чекильмеге ич бир тюрлю эсас ёкъ эди. Яни хапс алтында, тюрьмеде язылгъан шейлер сербестликте язылгъанларындан кесин шекильде айрылып турмакъталар...
Анкетада даа бир меракълы шей корюнмекте. «Хапс этильген вакъытта, къайда чалыша ве не иле огъраша эди» деген ерде, Чергеев – «Слесарь-кустарь ве эдебиятчы» олгъаныны айта. Яни джевабындан 1931 сенеси онынъ языджылыгъы девам этильгени корюнмекте. Эм бу факт экинджи бир ерде де тасдыкълана. «Кечинме къайнагъы» соралгъанда, Чергеев: «Къазанчым озюмнинъ оджалыкъ ве язарлыкъ зенаатымдан» деп джевап бере. Ама языкъ ки, бугуньде онынъ 1930 сенелери язгъан ич бир эсери бизге белли дегильдир... Ялынъыз 1942 сенеси «Азат Къырым» газетасында эки манзумеси матбуат юзюни корьгенини билемиз [2].
1 Асан Чергеевнинъ догъмушлары бу сахте айрылыкъны бойле анълатмакъталар. О йыллары къары-къоджа арасында айрылыкъ весикъасы олгъанда, къоджасынынъ къапалмасы себебинен къарысы ве бала-чагъасына токъунылмай. Дигер такъдирде къоджасы къапалгъан сонъ, укюмет органлары онынъ къарысы ве бала-чагъасыны да сюргюнге огъратып эвлерини ве бутюн мал-мулькюни тутып ала эдилер.
2 Монографиямызда къулланылгъан махсус архив материалларындан белли олгъаны киби, Асан Чергеев чар режимине къаршы курешкени ичюн 1912 сенеси махкеме этилип тюрьмеге атылды. Буны анъмагъанынынъ себеби бугуньде малюм дегиль...
3 Бу ерде анълашылмагъан шей булунмакъта. Чюнки анъылгъан эсер 1905 дегиль де, 1909 сенеси нешир этильген эди...
About the authors
Ismail A. Kerimov
Fevzi Yakubov Crimean Engineering and Pedagogical University; Marjani Institute of History of the Tatarstan Academy of Sciences
Author for correspondence.
Email: alimes@mail.ru
ORCID iD: 0009-0003-5768-4423
Dr. Sci. (Philology), Professor, Director of the Research Institute of the Crimean Tatar Philology, History and Culture of the Crimea Ethnoses; Leading Research Fellow of the Crimean Scientific Center
Russian Federation, 8, Uchebnyy lane, Simferopol 295015; 7, Baturin Str., Kazan 420111References
- Kerimov I.A. Small pot. Yan"y dyun'ya = New world. 2025. № 5 (1803). February 7. (In Crimean Tatar).
- Chergeev A. Hey, Crimea (Ural song). Azat Kyrym= Free Crimea. 1942. No. 19. March 27. (In Crimean Tatar).
- Chergeev A. Hey, Crimean young man. Azat Kyrym= Free Crimea. 1942. No 31. May 8. (In Crimean Tatar).
Supplementary files
